{"id":38226,"date":"2025-04-25T16:52:08","date_gmt":"2025-04-25T12:52:08","guid":{"rendered":"http:\/\/rubin.az\/?p=38226"},"modified":"2025-04-25T16:52:08","modified_gmt":"2025-04-25T12:52:08","slug":"h%c9%99r-bir-xalqin-milli-m%c9%99n%c9%99vi-d%c9%99y%c9%99rl%c9%99rini-yasadan-inkisaf-etdir%c9%99n-onun-dilidir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rubin.az\/?p=38226","title":{"rendered":"H\u0259r bir xalq\u0131n milli m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rini ya\u015fadan, inki\u015faf etdir\u0259n onun dilidir"},"content":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan dili, bu g\u00fcn m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n r\u0259smi dili olaraq istifad\u0259 olunsa da, tarix\u0259n m\u00fcxt\u0259lif siyasi v\u0259 m\u0259d\u0259ni d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin t\u0259siri alt\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 f\u0259rqli statuslara malik olub. XX \u0259srin sonlar\u0131nda, x\u00fcsusil\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131na g\u0259lm\u0259sind\u0259n sonra, Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili statusu b\u0259rpa olundu v\u0259 bu, \u00f6lk\u0259nin milli kimliyinin qorunmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox m\u00fch\u00fcm add\u0131m oldu. Bu m\u0259qal\u0259d\u0259, Ulu \u00d6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 27 aprel 1978-ci il tarixind\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin Konstitusiyada d\u00f6vl\u0259t dili kimi t\u0259sbit olunmas\u0131 prosesi v\u0259 bunun Az\u0259rbaycan dilinin g\u0259l\u0259c\u0259yin\u0259 t\u0259siri m\u00fczakir\u0259 olunacaq.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dili, t\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sin\u0259 m\u0259nsub olan bir dildir v\u0259 bu dilin inki\u015faf\u0131, xalq\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin, tarixinin v\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259tinin bir hiss\u0259si kimi yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Dilin inki\u015faf\u0131, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n milli m\u00fcst\u0259qillik m\u00fcbariz\u0259si il\u0259 s\u0131x \u0259laq\u0259lidir. Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 oldu\u011fu d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan dili m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015f, rus dilinin t\u0259siri artm\u0131\u015f v\u0259 bu, x\u00fcsusil\u0259 d\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan dili d\u00f6vl\u0259t v\u0259 t\u0259hsil sah\u0259l\u0259rind\u0259 daha \u00e7ox m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, rus dili \u0259sas i\u015f dili olmu\u015fdur. Bu, milli kimliyin z\u0259ifl\u0259m\u0259si v\u0259 dilin inki\u015faf\u0131n\u0131n l\u0259ngim\u0259si il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. H\u0259m\u00e7inin, Sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin m\u00fcst\u0259qil dil kimi inki\u015faf\u0131na mane\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f, milli m\u0259d\u0259niyy\u0259tin qorunmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ciddi probleml\u0259r yaranm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Heyd\u0259r \u018fliyev 1969-cu ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri t\u0259yin edildikd\u0259n sonra \u00f6lk\u0259nin sosial, m\u0259d\u0259ni v\u0259 iqtisadi sah\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r ba\u015f verm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Onun r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 dil m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirildi. Az\u0259rbaycan dilinin qorunmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir s\u0131ra q\u0259rarlar q\u0259bul olundu.<\/p>\n<p>1970-ci ill\u0259rin ortalar\u0131nda, Heyd\u0259r \u018fliyev dilin qorunmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini daha da g\u00fccl\u0259ndirdi. Az\u0259rbaycan dilinin t\u0259drisi, \u0259d\u0259biyyat\u0131n inki\u015faf\u0131, dilin d\u00f6vl\u0259t i\u015fl\u0259rind\u0259 daha geni\u015f istifad\u0259 olunmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 ciddi yana\u015f\u0131ld\u0131. Bu sah\u0259d\u0259 at\u0131lan add\u0131mlar, dilin milli kimliyin v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin qorunmas\u0131nda n\u0259 q\u0259d\u0259r vacib oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rdi.<\/p>\n<p>Sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, x\u00fcsusil\u0259 1970-ci ill\u0259rin sonlar\u0131nda Az\u0259rbaycanda milli h\u0259r\u0259kat\u0131n g\u00fccl\u0259nm\u0259si v\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili olaraq t\u0259sbit olunmas\u0131 t\u0259l\u0259bini daha da aktualla\u015fd\u0131rd\u0131. 1978-ci ild\u0259, Ulu \u00d6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-in yeni Konstitusiyas\u0131 q\u0259bul olundu. Bu Konstitusiya, Az\u0259rbaycan dilini ilk d\u0259f\u0259 olaraq d\u00f6vl\u0259t dili kimi t\u0259sbit etdi. Bu, Az\u0259rbaycan\u0131n dil siyas\u0259tind\u0259 tarixi bir add\u0131m idi v\u0259 h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili kimi Konstitusiyada t\u0259sbit olunmas\u0131, xalq\u0131n milli kimliyini qorumaq, m\u0259d\u0259ni irsini ya\u015fatmaq v\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin t\u0259drisini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn vacib bir add\u0131m idi. Bu q\u0259rar, h\u0259m\u00e7inin Sovet sistemind\u0259ki dil siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 ciddi bir b\u0259yanat idi. Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n dig\u0259r respublikalar\u0131nda oldu\u011fu kimi, Az\u0259rbaycanda da rus dilinin t\u0259siri \u00e7ox b\u00f6y\u00fck idi v\u0259 bu add\u0131m, h\u0259min t\u0259sirin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p>Heyd\u0259r \u018fliyevin dil siyas\u0259ti, yaln\u0131z dilin qorunmas\u0131 il\u0259 m\u0259hdudla\u015fmad\u0131, h\u0259m d\u0259 xalq\u0131n milli kimliyini g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259dini da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Onun t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olaraq Konstitusiyaya daxil edilm\u0259si, xalq\u0131n \u00f6z dilin\u0259, m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 v\u0259 tarixin\u0259 olan ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirdi. Bu, h\u0259m d\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 olan dig\u0259r respublikalarla m\u00fcqayis\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00f6z dilin\u0259 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 g\u00f6st\u0259rdiyi ehtiram\u0131n bir simvolu idi.<\/p>\n<p>Heyd\u0259r \u018fliyev, dilin yaln\u0131z bir \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, h\u0259m d\u0259 bir mill\u0259tin \u00f6z kimliyini ifad\u0259 etm\u0259 formas\u0131 oldu\u011funu d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 vur\u011fulam\u0131\u015fd\u0131r. 1978-ci ild\u0259ki bu q\u0259rar, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00f6z dilin\u0259 olan sevgi v\u0259 h\u00f6rm\u0259tini n\u00fcmayi\u015f etdir\u0259n m\u00fch\u00fcm bir add\u0131m idi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etdikd\u0259n sonra, dil m\u0259s\u0259l\u0259si daha da aktual oldu. 1991-ci ild\u0259 m\u00fcst\u0259qillik \u0259ld\u0259 edildikd\u0259n sonra Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili kimi r\u0259smi q\u0259bul edilm\u0259si, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n milli kimliyini daha da m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirdi. Heyd\u0259r \u018fliyevin 1978-ci il Konstitusiyas\u0131na daxil etdiyi bu m\u00fch\u00fcm q\u0259rar, m\u00fcst\u0259qillik d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin qorunmas\u0131nda v\u0259 inki\u015faf\u0131nda \u0259sasl\u0131 bir baza yaratd\u0131.<\/p>\n<p>M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n Konstitusiyas\u0131nda da Az\u0259rbaycan dili d\u00f6vl\u0259t dili olaraq t\u0259sbit olundu. Bu, Az\u0259rbaycan\u0131n milli suverenliyinin v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyinin bir simvolu idi. Dilin qorunmas\u0131, inki\u015faf\u0131 v\u0259 d\u00fcnya miqyas\u0131nda tan\u0131d\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 bir \u00e7ox layih\u0259l\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irildi. Heyd\u0259r \u018fliyevin dil siyas\u0259ti, m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu prosesind\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131.<\/p>\n<p><strong><br \/>\n<\/strong>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Ulu \u00d6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 27 aprel 1978-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olaraq Konstitusiyada t\u0259sbit edilm\u0259si, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n milli kimliyinin v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin qorunmas\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015f m\u00fch\u00fcm bir add\u0131m idi. Bu q\u0259rar, dilin t\u0259kc\u0259 bir \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, h\u0259m d\u0259 bir xalq\u0131n \u00f6z m\u0259d\u0259ni irsini v\u0259 tarixi yadda\u015f\u0131n\u0131 qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan bir simvol oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rdi. Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olaraq q\u0259bul edilm\u0259si, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi v\u0259 suverenliyi il\u0259 \u0259laq\u0259li vacib bir m\u0259s\u0259l\u0259dir.<\/p>\n<p>Heyd\u0259r \u018fliyevin dil siyas\u0259ti, yaln\u0131z Sovet d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn t\u0259zyiql\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259yin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f bir bax\u0131\u015f idi. 1978-ci il Konstitusiyas\u0131n\u0131n verdiyi t\u0259sir, bu g\u00fcn d\u0259 davam edir v\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bir t\u0259m\u0259l rolunu oynay\u0131r. Bu siyas\u0259t, \u00f6lk\u0259nin m\u0259d\u0259ni v\u0259 intellektual h\u0259yat\u0131nda d\u0259rin izl\u0259r buraxma\u011fa davam edir v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 Az\u0259rbaycan dilini v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tini qoruma\u011f\u0131n v\u0259 inki\u015faf etdirm\u0259yin vacibliyini a\u015f\u0131lay\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Abbasova N\u00fc\u015fab\u0259<br \/>\nSuraxan<\/strong><strong>\u0131 rayonu, 285 sayl\u0131 tam orta m\u0259kt\u0259bin tarix m\u00fc\u0259llimi<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan dili, bu g\u00fcn m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n r\u0259smi dili olaraq istifad\u0259 olunsa da, tarix\u0259n m\u00fcxt\u0259lif siyasi v\u0259 m\u0259d\u0259ni d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":38217,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-38226","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-xbr-xtti"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38226","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=38226"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38226\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":38228,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38226\/revisions\/38228"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/38217"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=38226"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=38226"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=38226"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}