{"id":38224,"date":"2025-04-25T16:49:43","date_gmt":"2025-04-25T12:49:43","guid":{"rendered":"http:\/\/rubin.az\/?p=38224"},"modified":"2025-04-25T16:49:43","modified_gmt":"2025-04-25T12:49:43","slug":"c%c9%99sar%c9%99t-v%c9%99-v%c9%99t%c9%99n%c9%99-sadiqliyi-t%c9%99l%c9%99b-ed%c9%99n-movqe","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rubin.az\/?p=38224","title":{"rendered":"C\u0259sar\u0259t v\u0259 V\u0259t\u0259n\u0259 sadiqliyi t\u0259l\u0259b ed\u0259n m\u00f6vqe"},"content":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rinin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf etdirilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 at\u0131lan \u0259n \u00f6n\u0259mli add\u0131mlardan biri 1978-ci il aprelin 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin Az\u0259rbaycan SSR Konstitusiyas\u0131nda d\u00f6vl\u0259t dili kimi t\u0259sbit olunmas\u0131 olmu\u015fdur. Bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs xalq\u0131m\u0131z\u0131n \u00dcmummilli Lideri Heyd\u0259r \u018fliyevin milli maraqlar\u0131 daim \u00f6n planda tutan uzaqg\u00f6r\u0259n siyas\u0259tinin n\u0259tic\u0259si idi.<\/p>\n<p>1970-ci ill\u0259rin ortalar\u0131nda SSR\u0130-nin t\u0259rkibind\u0259 olan milli respublikalarda dil m\u0259s\u0259l\u0259si son d\u0259r\u0259c\u0259 h\u0259ssas v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259li bir m\u0259s\u0259l\u0259 say\u0131l\u0131rd\u0131. SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyinin milli dill\u0259rin s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 siyas\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259 respublikalar\u0131n ana dill\u0259ri ikinci plana ke\u00e7irilmi\u015f, rus dili hakim dil\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. Bel\u0259 bir m\u00fchitd\u0259 d\u00f6vl\u0259t r\u0259hb\u0259rinin ana dili il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcskarl\u0131q g\u00f6st\u0259rm\u0259si c\u0259sar\u0259t v\u0259 v\u0259t\u0259n\u0259 d\u0259rin ba\u011fl\u0131l\u0131q t\u0259l\u0259b edirdi. M\u0259hz bel\u0259 bir \u015f\u0259raitd\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev 1978-ci ild\u0259 q\u0259bul edil\u0259n Az\u0259rbaycan SSR Konstitusiyas\u0131na \u201cAz\u0259rbaycan SSR-nin d\u00f6vl\u0259t dili Az\u0259rbaycan dilidir\u201d madd\u0259sinin \u0259lav\u0259 olunmas\u0131na nail oldu.<\/p>\n<p>Bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs, t\u0259kc\u0259 bir h\u00fcquqi yenilik deyil, h\u0259m d\u0259 milli \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rkin, m\u0259d\u0259ni irsin qorunmas\u0131n\u0131n, g\u0259l\u0259c\u0259k m\u00fcst\u0259qilliyin b\u00fcn\u00f6vr\u0259sinin qoyulmas\u0131 dem\u0259k idi. \u00dcmummilli Lider bu q\u0259rar\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan dilin\u0259 d\u00f6vl\u0259t dili statusu qazand\u0131rmaqla, h\u0259m d\u0259 xalq\u0131n milli kimliyinin h\u00fcquqi \u0259saslarla qorunmas\u0131na \u015f\u0259rait yaratd\u0131. Bu add\u0131m, g\u0259l\u0259c\u0259k m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyinin \u0259sas s\u00fctunlar\u0131ndan biri oldu.<\/p>\n<p>Heyd\u0259r \u018fliyev 2 aprel 1978-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Ali Sovetinin sessiyas\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 zaman\u0131 73-c\u00fc madd\u0259nin m\u0259hz bu redaksiyada t\u0259qdim olunmas\u0131n\u0131 t\u0259klif etdi: \u201cAz\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili Az\u0259rbaycan dilidir.\u201d Bu t\u0259klif sessiyada q\u0259bul olundu v\u0259 Konstitusiyan\u0131n m\u0259tnin\u0259 daxil edildi. Bu, h\u0259m d\u0259 xalq\u0131n milli m\u0259nliyini qorumaq v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131yan bir q\u0259rar idi.<\/p>\n<p>Ulu \u00d6nd\u0259rin dil siyas\u0259ti yaln\u0131z 1978-ci ild\u0259ki t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259 yekunla\u015fmad\u0131. M\u00fcst\u0259qillik d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan dilinin inki\u015faf\u0131 v\u0259 qorunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm add\u0131mlar atd\u0131. 1995-ci ild\u0259 q\u0259bul edil\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiyas\u0131nda da d\u00f6vl\u0259t dili il\u0259 ba\u011fl\u0131 21-ci madd\u0259d\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili Az\u0259rbaycan dilidir\u201d ifad\u0259sinin yer almas\u0131 m\u0259hz Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 m\u00fcmk\u00fcn oldu. Bu madd\u0259 il\u0259 d\u00f6vl\u0259t dilinin h\u00fcquqi statusu m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sbit olundu.<\/p>\n<p>Heyd\u0259r \u018fliyev \u00f6z \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131nda d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 vur\u011fulam\u0131\u015fd\u0131r ki, \u201cXalq\u0131 xalq ed\u0259n, mill\u0259ti mill\u0259t ed\u0259n onun ana dilidir.\u201d Onun fikrinc\u0259, bir xalq\u0131n milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rinin ya\u015famas\u0131 v\u0259 inki\u015faf\u0131, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, onun dilinin qorunmas\u0131 v\u0259 t\u0259bli\u011find\u0259n ke\u00e7ir. Ana dilinin m\u00fcq\u0259dd\u0259sliyi, d\u00f6vl\u0259t r\u0259mzl\u0259ri olan himn, gerb v\u0259 bayraqla eyni s\u0259viyy\u0259d\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilm\u0259li idi. Ulu \u00d6nd\u0259r g\u0259ncl\u0259r\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f edirdi ki, xarici dill\u0259ri \u00f6yr\u0259nm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, Az\u0259rbaycan dilini d\u0259rind\u0259n m\u0259nims\u0259sinl\u0259r. Onun s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 des\u0259k, \u201cBunlar\u0131n ham\u0131s\u0131ndan yax\u015f\u0131 \u00f6z Az\u0259rbaycan dilimizi \u00f6yr\u0259nin. \u018fg\u0259r bunu bilm\u0259s\u0259n, s\u0259n tam az\u0259rbaycanl\u0131 olmursan.\u201d<\/p>\n<p>2001-ci ild\u0259 imzalad\u0131\u011f\u0131 \u201cD\u00f6vl\u0259t dilinin t\u0259tbiqi i\u015finin t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d F\u0259rmanla d\u00f6vl\u0259t dilinin praktik t\u0259tbiqinin geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si, normativ-h\u00fcquqi mexanizml\u0259rin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259ruri add\u0131mlar at\u0131ld\u0131. H\u0259min s\u0259n\u0259dl\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidenti yan\u0131nda D\u00f6vl\u0259t Dil Komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131. Komissiya d\u00f6vl\u0259t dilinin qorunmas\u0131, i\u015fl\u0259dilm\u0259si v\u0259 t\u0259bli\u011fi sah\u0259sind\u0259 \u0259sas quruma \u00e7evrildi.<\/p>\n<p>Ulu \u00d6nd\u0259rin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 2001-ci ild\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fcn\u00fcn t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d F\u0259rman imzaland\u0131 v\u0259 h\u0259r il avqustun 1-i bu g\u00fcn kimi qeyd olunma\u011fa ba\u015flad\u0131. Bu q\u0259rar c\u0259miyy\u0259td\u0259 dil\u0259 olan m\u00fcnasib\u0259ti daha da g\u00fccl\u0259ndirdi. Dil t\u0259kc\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si deyil, h\u0259m d\u0259 milli-m\u0259d\u0259ni kimliyin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131.<\/p>\n<p>2002-ci ild\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda d\u00f6vl\u0259t dili haqq\u0131nda\u201d Qanun q\u0259bul edildi. Bu qanun Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili kimi h\u00fcquqi statusunu t\u0259nziml\u0259m\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, onun i\u015fl\u0259dilm\u0259sinin v\u0259 inki\u015faf\u0131n\u0131n h\u00fcquqi bazas\u0131n\u0131 da formala\u015fd\u0131rd\u0131. Bu s\u0259n\u0259d h\u0259m\u00e7inin d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n ana dili il\u0259 milli-m\u0259d\u0259ni \u00f6z\u00fcn\u00fcifad\u0259 ehtiyaclar\u0131n\u0131 qar\u015f\u0131lamaq m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Heyd\u0259r \u018fliyev dilin z\u0259nginliyi, b\u0259dii ifad\u0259 imkanlar\u0131 v\u0259 elmi-texniki inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259v\u0259zsiz vasit\u0259 oldu\u011funu h\u0259r zaman vur\u011fulam\u0131\u015fd\u0131r. Onun r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 dil\u00e7i aliml\u0259r\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t g\u00f6st\u0259rilmi\u015f, milli dild\u0259 n\u0259\u015frl\u0259rin say\u0131 art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, t\u0259hsil sah\u0259sind\u0259 ana dilind\u0259 t\u0259drisin \u0259hat\u0259 dair\u0259si geni\u015fl\u0259ndirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bu faktlar s\u00fcbut edir ki, Ulu \u00d6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili kimi tan\u0131nmas\u0131, qorunmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf etdirilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti yaln\u0131z ke\u00e7ici siyasi q\u0259rarlarla m\u0259hdudla\u015fmay\u0131b. Onun dil siyas\u0259ti milli ideologiyan\u0131n, milli \u015f\u00fcurun \u0259sas komponentin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. Bu siyas\u0259t bu g\u00fcn d\u0259 d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n davam etdirilir v\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 tan\u0131nmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli add\u0131mlar at\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>N\u0259tic\u0259 etibaril\u0259, Ulu \u00d6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 1978-ci ild\u0259 at\u0131lan bu m\u00fch\u00fcm add\u0131m \u2013 Az\u0259rbaycan dilinin Konstitusiyada d\u00f6vl\u0259t dili kimi t\u0259sbit olunmas\u0131 \u2013 xalq\u0131m\u0131z\u0131n milli \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rkinin v\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sinin t\u0259nt\u0259n\u0259sidir. Bu q\u0259rar, h\u0259m\u00e7inin m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n dil siyas\u0259tinin \u0259sas s\u00fctunu kimi tarix\u0259 q\u0131z\u0131l h\u0259rfl\u0259rl\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>S\u0259ad\u0259t M\u0259mm\u0259dova<\/strong><\/p>\n<p><strong>Suraxan\u0131 rayonu, 282 n\u00f6mr\u0259li tam orta m\u0259kt\u0259bin direktoru<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rinin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf etdirilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 at\u0131lan \u0259n \u00f6n\u0259mli add\u0131mlardan biri 1978-ci il aprelin<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":38216,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-38224","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-xbr-xtti"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38224","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=38224"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38224\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":38225,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38224\/revisions\/38225"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/38216"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=38224"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=38224"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=38224"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}