{"id":21893,"date":"2022-07-26T18:57:21","date_gmt":"2022-07-26T14:57:21","guid":{"rendered":"https:\/\/rubin.az\/?p=21893"},"modified":"2022-07-26T18:57:21","modified_gmt":"2022-07-26T14:57:21","slug":"az%c9%99rbaycana-bel%c9%99-amea-lazimdirmi-arasdirma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rubin.az\/?p=21893","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycana bel\u0259 AMEA laz\u0131md\u0131rm\u0131? &#8211; ARA\u015eDIRMA"},"content":{"rendered":"<p>Son 6 ayda d\u00fcnya JWST &#8211; Ceyms Webb kosmik teleskopu il\u0259 ba\u011fl\u0131 dan\u0131\u015f\u0131r. H\u0259r g\u00fcn elmi m\u0259rk\u0259zl\u0259rin saytlar\u0131nda, Youtube-da bu teleskopla, qalaktikalar bar\u0259d\u0259 m\u00fczakir\u0259l\u0259r apar\u0131l\u0131r. V\u0259 yaxud da Harvardda s\u0259sl\u0259 idar\u0259 olunan ilk akustik \u00e7ip art\u0131q testd\u0259n ke\u00e7irildi v\u0259 u\u011furla t\u0259tbiq\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131. \u0130\u015f\u0131q dal\u011fas\u0131 yerin\u0259 s\u0259s dal\u011fas\u0131 il\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n bu \u00e7ip yeni texnologiyalar \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox yax\u015f\u0131 t\u00f6hf\u0259dir.<\/p>\n<p>Prinston Universitetinin aliml\u0259ri is\u0259 30 il\u0259 q\u0259d\u0259r davam ed\u0259 bil\u0259c\u0259k yeni perovskit g\u00fcn\u0259\u015f batareyas\u0131 haz\u0131rlay\u0131blar. Bu g\u00fcn\u0259\u015f batareyalar\u0131 say\u0259sind\u0259 g\u00fcn\u0259\u015f enerjisind\u0259n maksimum s\u0259m\u0259r\u0259lilikl\u0259 istifad\u0259 edilir.<\/p>\n<p>MIT v\u0259 Nanyang Texnologiya Universitetinin t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131 s\u0259s vibrasiyas\u0131n\u0131 elektrik siqnallar\u0131na \u00e7evir\u0259n akustik par\u00e7a istehsal edibl\u0259r. Pyezoelektrik materialdan haz\u0131rlanm\u0131\u015f par\u00e7a e\u015fidil\u0259n s\u0259s dal\u011falar\u0131 il\u0259 \u0259yil\u0259 v\u0259 ya deformasiya edil\u0259 bil\u0259r, \u0259trafdak\u0131 s\u0259sl\u0259ri a\u015fkar etm\u0259y\u0259 v\u0259 ya \u00fcr\u0259k ritmini dinl\u0259m\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k edir.<\/p>\n<p>Bu, son 6 ayda apar\u0131c\u0131 universitetl\u0259rin elmi t\u0259dqiqat m\u0259rk\u0259zl\u0259rinin istehsalata t\u0259qdim etdikl\u0259ri y\u00fczl\u0259rl\u0259 ixtiradan c\u0259mi 4 n\u00fcmun\u0259dir. X\u00fcsusil\u0259 qeyd edirik ki, bunlar art\u0131q t\u0259tbiq \u00fc\u00e7\u00fcn istehsalata t\u0259qdim edil\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259rdir.<\/p>\n<p>Bizim aliml\u0259ri bel\u0259 \u00e7\u0259tin m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 yormayaq. N\u0259rd taxta oyununda perovskit g\u00fcn\u0259\u015f batareyas\u0131 s\u00f6hb\u0259tinin he\u00e7 yeri yoxdur. Amma AMEA-da \u00e7ox sevil\u0259n bu n\u0259rd oyununa maraq y\u0259qin \u201cmars el\u0259m\u0259k\u201d m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259ndi. Oyunda olsa da, \u201cMarsa getm\u0259k\u201d m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>AMEA-da n\u0259 i\u015f g\u00f6r\u00fcrl\u0259r?<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131 (AMEA) sonuncu d\u0259f\u0259 t\u0259xmin\u0259n 6 ay \u0259vv\u0259l qalmaqalla g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259lmi\u015fdi. O vaxt Akademiya r\u0259hb\u0259rliyinin v\u0259zif\u0259d\u0259n getm\u0259k ist\u0259m\u0259m\u0259si, AMEA-da ba\u015f ver\u0259n intriqalar, dedi-qodular m\u00fczakir\u0259 m\u00f6vzusu olmu\u015fdu. Ondan sonra Akademiya yenid\u0259n s\u00fckuta q\u0259rq oldu. Ara-s\u0131ra AMEA-n\u0131n sayt\u0131nda yerl\u0259\u015fdiril\u0259n \u201celmi konfrans\u201d x\u0259b\u0259rl\u0259rind\u0259n ba\u015fqa he\u00e7 bir m\u0259lumat e\u015fitm\u0259dik. AMEA strukturunun \u00e7evikl\u0259\u015fdirilm\u0259si, yenid\u0259n qurulmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u0259r hans\u0131 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin \u015fahidi olmad\u0131q. Y\u0259ni, Akademiya r\u0259hb\u0259rliyi d\u0259yi\u015fdi, amma Akademiya d\u0259yi\u015fm\u0259di.<\/p>\n<p>Bir daha xat\u0131rlatmaqda fayda var ki, indi AMEA-n\u0131n n\u0259zdind\u0259 33 institut, o c\u00fcml\u0259d\u0259n N\u0259sr\u0259ddin Tusi ad\u0131na \u015eamax\u0131 Astrofizika R\u0259s\u0259dxanas\u0131, Respublika Seysmoloji Xidm\u0259t M\u0259rk\u0259zi, Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na Milli Az\u0259rbaycan \u018fd\u0259biyyat\u0131 Muzeyi, H\u00fcseyn Cavidin Ev Muzeyi, Milli Az\u0259rbaycan Tarixi Muzeyi var. Bu institutlar\u0131n is\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti bir-birinin t\u0259krar\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, Fizika-Riyaziyyat v\u0259 Texnika Elml\u0259ri B\u00f6lm\u0259sind\u0259 \u0130dar\u0259etm\u0259 Sisteml\u0259ri \u0130nstitutu v\u0259 \u0130nformasiya Texnologiyalar\u0131 \u0130nstitutu, Fizika \u0130nstitutu v\u0259 Biofizika \u0130nstitutunun ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 n\u0259 g\u0259r\u0259k var? Ya da Kimya Elml\u0259ri B\u00f6lm\u0259sind\u0259 olan 4 institutdan \u0259n az\u0131 3-n\u00fcn profilind\u0259 ciddi f\u0259rq yoxdur. H\u0259l\u0259 Yer Elml\u0259ri B\u00f6lm\u0259sind\u0259 bir d\u0259 Neft v\u0259 Qaz \u0130nstitutu var. \u00d6lk\u0259d\u0259 neft s\u0259nayesini \u00f6yr\u0259d\u0259n iki ali m\u0259kt\u0259b var, bir ayr\u0131ca M\u00fch\u0259ndislik Universiteti var, m\u00fcxt\u0259lif universitetl\u0259rd\u0259 uy\u011fun fak\u00fclt\u0259l\u0259r var. Neft-qaz v\u0259 ya kimya sah\u0259sind\u0259 bu q\u0259d\u0259r alim, ixtira\u00e7\u0131 10 milyonluq \u00f6lk\u0259d\u0259 haradand\u0131r? Ya da bu q\u0259d\u0259r alimin, ixtira\u00e7\u0131n\u0131n son zamanlar hans\u0131 ixtiras\u0131na, yeni sistem yaratmas\u0131na, yeni m\u0259hsul \u0259ld\u0259 etm\u0259sin\u0259 rast g\u0259lmi\u015fik? Az\u0259rbaycanda neft s\u0259nayesinin m\u0259rk\u0259zi olan SOCAR \u00f6z\u00fcn\u00fcn Bak\u0131 Ali Neft M\u0259kt\u0259bini yarad\u0131b v\u0259 orada milyonlarla d\u0259y\u0259ri olan laboratoriyalar var. Olmazm\u0131 ki, h\u0259m elmi, h\u0259m d\u0259 praktik t\u0259cr\u00fcb\u0259 imkan\u0131 olan bu m\u0259kt\u0259bd\u0259 neft-qaz v\u0259 kimya s\u0259nayesi il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u00f6y\u00fck bir elmi m\u0259rk\u0259z yarad\u0131ls\u0131n? Sonra da o yenilikl\u0259r el\u0259 SOCAR m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259tbiq olunsun. Ax\u0131 bu yaz\u0131l\u0131b-pozulanlar t\u0259tbiq olunmayandan sonra kim\u0259 v\u0259 n\u0259y\u0259 laz\u0131md\u0131r? \u018fn \u0259sas\u0131, d\u00f6vl\u0259t buna niy\u0259 pul ay\u0131r\u0131r?<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/apa.az\/storage\/news\/upload\/photo_5404679020588679115_y_1658842946.jpg\" alt=\"\" \/><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u00d6lk\u0259d\u0259 Ekologiya v\u0259 T\u0259bii S\u0259rv\u0259tl\u0259r Nazirliyi v\u0259 ya F\u00f6vq\u0259lad\u0259 Hallar Nazirliyi oldu\u011fu halda Respublika Seysmoloji Xidm\u0259t M\u0259rk\u0259zinin AMEA-n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 qalmas\u0131 da anla\u015f\u0131lan deyil. V\u0259 yaxud da art\u0131q laboratoriyalar\u0131 istismar m\u00fcdd\u0259tini \u00e7oxdan ke\u00e7mi\u015f Radiasiya Probleml\u0259ri \u0130nstitutu hans\u0131 yenilikl\u0259ri, ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 ortaya qoya bil\u0259r? Bu institut AMEA-n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 n\u0259 kimi proyektl\u0259r sifari\u015fi ala bil\u0259r?<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, T\u00fcrkiy\u0259nin t\u0259cr\u00fcb\u0259sin\u0259 baxsaq, bel\u0259 strateji qurumlar ad\u0259t\u0259n aidiyy\u0259ti nazirlikl\u0259rin t\u0259rkibind\u0259, yaxud da publik h\u00fcquqi \u015f\u0259xs kimi ayr\u0131ca f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirl\u0259r.<\/p>\n<p>Humanitar Elml\u0259r B\u00f6lm\u0259sin\u0259 baxaq. Bura Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutu, Folklor \u0130nstitutu, M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli ad\u0131na \u018flyazmalar \u0130nstitutu, Dil\u00e7ilik \u0130nstitutu, H\u00fcseyn Cavidin Ev Muzeyi daxildir. Faktiki olaraq bu institutlar ham\u0131s\u0131 bir publik h\u00fcquqi \u015f\u0259xsin t\u0259rkibind\u0259 birl\u0259\u015f\u0259 v\u0259 daha effektiv f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259r. Yen\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259sin\u0259 baxaq. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 qurucusu Atat\u00fcrk olan T\u00fcrk Dil Qurumu f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Haz\u0131rda h\u0259min qurum \u00f6z\u00fc d\u0259 Atat\u00fcrk Dil, Tarix v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t M\u0259rk\u0259zinin tabeliyind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. T\u00fcrk Dil Qurumu t\u00fcrkc\u0259nin t\u0259mizliyinin qorunmas\u0131, inki\u015faf\u0131, t\u0259bli\u011fi il\u0259 ba\u011fl\u0131 i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u00fcr. Eyni zamanda, bizim folklor, t\u00fcrkiy\u0259li qarda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n \u201ca\u011f\u0131z deyi\u015fi\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 folklor n\u00fcmun\u0259l\u0259rini d\u0259 toplay\u0131r. T\u00fcrk Dil Qurumunun sayt\u0131na \u00f6t\u0259ri bir n\u0259z\u0259r salmaqla b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r apard\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 maliyy\u0259l\u0259\u015fm\u0259 imkanlar\u0131n\u0131n da oldu\u011funu g\u00f6rm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. M\u0259s\u0259l\u0259n, t\u00fcrkc\u0259nin b\u00fct\u00fcn l\u0259hc\u0259l\u0259rind\u0259 l\u00fc\u011f\u0259tl\u0259r n\u0259\u015fr edilib, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 s\u0259nayenin el\u0259 bir sah\u0259si yoxdur ki, T\u00fcrk Dil Qurumunun ona aid terminl\u0259r v\u0259 izahl\u0131 s\u00f6zl\u0259r l\u00fc\u011f\u0259ti olmas\u0131n. T\u00fcrk Dil Qurumu n\u0259\u015fr etdiyi kitablar\u0131, l\u00fc\u011f\u0259tl\u0259ri h\u0259tta s\u0259yyar avtobuslarla sat\u0131r, b\u00f6y\u00fck beyn\u0259lxalq t\u00fcrk dili qurultaylar\u0131 ke\u00e7irir, m\u0259kt\u0259blil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259rgil\u0259r t\u0259\u015fkil edir, piar v\u0259 reklam t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131 il\u0259 m\u00fckafatlar t\u0259sis edir v\u0259 s. Y\u0259ni, i\u015fl\u0259yir. Y\u00fcz milyonluq \u00f6lk\u0259d\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n qurumun is\u0259 c\u0259mi 96 n\u0259f\u0259r \u015ftatl\u0131 \u0259m\u0259kda\u015f\u0131 var.<\/p>\n<p>AMEA-n\u0131n N\u0259simi ad\u0131na Dil\u00e7ilik \u0130nstitutu \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259m\u0259k is\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259ki 5-6 TV-nin v\u0259 3-5 sayt\u0131n monitorinqini edib, arada bir a\u00e7\u0131qlama yaymaqd\u0131r. Ya da Folklor \u0130nstitutunda ill\u0259rdir ki, M\u0259likm\u0259mm\u0259din q\u0131z\u0131 quyudan \u00e7\u0131xartmas\u0131n\u0131n yeni m\u0259nalar\u0131 tap\u0131l\u0131r. Bu q\u0259d\u0259r qeyri-i\u015fl\u0259k v\u0259 effektsiz institutlardansa, Az\u0259rbaycanda da Dil v\u0259 Tarix Qurumu adl\u0131 bir publik h\u00fcquqi \u015f\u0259xs yarad\u0131b, dil, \u0259d\u0259biyyat v\u0259 tarix sah\u0259sind\u0259 b\u00fct\u00fcn institutlar\u0131 &#8211; daha real des\u0259k, 8 institut v\u0259 3 muzeyi daha real v\u0259 optimizasiya edilmi\u015f \u015f\u0259kild\u0259 birl\u0259\u015fdirm\u0259k, h\u0259min quruma da dil qaydalar\u0131n\u0131n pozulmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn real s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259r verm\u0259k olar. Eyni zamanda, tarix daha effektli yaz\u0131lar, m\u00fcxt\u0259lif kitablar n\u0259\u015fr olunub, sat\u0131\u015fa \u00e7\u0131xar\u0131lar, bir-birini t\u0259krarlayan elmi i\u015fl\u0259rd\u0259n, sad\u0259c\u0259 elmi d\u0259r\u0259c\u0259 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131lm\u0131\u015f m\u0259tnl\u0259rd\u0259n can qurtar\u0131lar.<\/p>\n<p>H\u0259l\u0259 AMEA R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tinin n\u0259zdind\u0259 bir T\u0259bi\u0259t Tarixi Muzeyi var. Niy\u0259 ax\u0131? Ya da &#8220;A\u015fqar&#8221; Elmi \u0130stehsalat Birliyi v\u0259 \u201cNafta\u201d Elmi \u0130stehsalat Birliyi n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 olmasa AMEA-dak\u0131 kimya institutlar\u0131n\u0131n tabeliyin\u0259 verilm\u0259yib?<\/p>\n<p>Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u015e\u0259kid\u0259 AMEA-n\u0131n balans\u0131nda \u00e7oxlu sayda binalar, torpaq sah\u0259l\u0259rinin a\u00e7\u0131q m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 statistikas\u0131 yoxdur. Haz\u0131rda Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131nda 10 071 \u0259m\u0259kda\u015f, o c\u00fcml\u0259d\u0259n 4 700 n\u0259f\u0259r elmi i\u015f\u00e7i, 581 elml\u0259r doktoru, 1 925 n\u0259f\u0259r f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Akademiyan\u0131n 67 h\u0259qiqi \u00fczv\u00fc v\u0259 101 m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc var.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, AB\u015e-\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck texnologiya universiteti v\u0259 elm m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259n biri olan Massa\u00e7usets Texnologiya \u0130nstitutunun (M\u0130T) 14 000 \u0259m\u0259kda\u015f\u0131 var. Haz\u0131rda M\u0130T-d\u0259 689 professor \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Onlar\u0131n k\u00f6m\u0259k\u00e7il\u0259ri v\u0259 instruktorlar\u0131n\u0131n say\u0131 is\u0259 2039 n\u0259f\u0259rdir. M\u0130T 98 Nobel m\u00fckafat\u00e7\u0131s\u0131 yeti\u015fdirib, haz\u0131rda institutda 11 Nobelli alim i\u015fl\u0259yir.<\/p>\n<p>M\u0130T \u00f6z\u00fcn\u00fcn r\u0259smi s\u0259hif\u0259sind\u0259 h\u0259r il \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259\u015fhur olan yaln\u0131z bir ixtira v\u0259 k\u0259\u015ffi bar\u0259d\u0259 geni\u015f m\u0259lumat verib. M\u0130T aliml\u0259ri v\u0259 proqramlar\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259r il y\u00fczl\u0259rl\u0259 yeni m\u0259hsul yarad\u0131l\u0131r, s\u0131naqdan ke\u00e7irilir v\u0259 istehsalatda t\u0259tbiq edilir. M\u0130T \u00f6z b\u00fcdc\u0259sini m\u0259nas\u0131z \u201celmi konfranslar\u201da h\u0259sr etmir. M\u0259s\u0259l\u0259n, M\u0130T-in bir proqram\u0131na g\u00f6r\u0259, bakalavr m\u0259zunu 10000-25000 dollar aras\u0131 v\u0259sait g\u00f6t\u00fcrm\u0259kl\u0259 proyekt ba\u015flada bil\u0259r. Bu proyektl\u0259r is\u0259 yeni ixtiralar, k\u0259\u015ffl\u0259r, texnoloji yenilik v\u0259 g\u0259nc t\u0259dqiqat\u00e7\u0131, alim yeti\u015fm\u0259si dem\u0259kdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131 v\u0259 onun tabeliyind\u0259 olan m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin saxlan\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259 2022-ci ild\u0259 d\u00f6vl\u0259t b\u00fcdc\u0259sind\u0259n 133 912 851 manat ayr\u0131l\u0131b. Bu, 2021-ci ill\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 13 faiz \u00e7oxdur. 2021-ci ild\u0259 bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 116 735 383 manat ayr\u0131l\u0131b. M\u0259nas\u0131 n\u0259dir?<\/p>\n<p>AMEA \u00e7ayxanas\u0131nda domino oynama\u011fa g\u00f6r\u0259 bu q\u0259d\u0259r v\u0259sait laz\u0131md\u0131rm\u0131? He\u00e7 olmasa bu m\u00fc\u0259lliml\u0259r normal personal komp\u00fcterl\u0259 t\u0259chiz edilsinl\u0259r v\u0259 e-sport komandalar\u0131 yarats\u0131nlar. E-sport komanda oyunlar\u0131nda milyonlarla pul d\u00f6vr edir. \u0130ndi d\u0259 AMEA-dak\u0131lar sual ed\u0259c\u0259k ki, e-sport komanda oyunlar\u0131 n\u0259dir?<\/p>\n<p><strong>Yen\u0259 d\u0259 AMEA-n\u0131n piar\u0131 bar\u0259d\u0259<\/strong><\/p>\n<p>Piar s\u00f6z\u00fc b\u0259lk\u0259 d\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck oldu. Adam AMEA-n\u0131n sosial media s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 sayt\u0131nda apar\u0131lan i\u015fl\u0259r\u0259 piar dey\u0259nd\u0259, piara r\u0259hmi g\u0259lir. Yen\u0259 d\u0259 olsun\u2026<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>D\u00fcnya kosmik ara\u015fd\u0131rma m\u0259rk\u0259zl\u0259rinin saytlar\u0131 son ayda m\u00fczakir\u0259l\u0259ri Ceyms Webb kosmik teleskopu il\u0259 ba\u011fl\u0131 debatlara h\u0259sr edibl\u0259r. G\u00f6r\u00fcnt\u00fcl\u0259r g\u00f6st\u0259rilir, m\u00fczakir\u0259l\u0259r apar\u0131l\u0131r v\u0259 s. Bizim AMEA da d\u00f6vl\u0259t televiziyas\u0131n\u0131n bunlar\u0131 t\u0259nqid etdiyi s\u00fcjeti piar m\u0259lumat\u0131 kimi \u00f6z s\u0259hif\u0259sind\u0259 yay\u0131mlay\u0131b. S\u00fcjetin ilk 10 saniy\u0259sin\u0259 baxmaq bir yana, \u00fcz\u0259rind\u0259ki titri bel\u0259 oxumay\u0131blar. Sonra da saytlar\u0131nda \u201cAZTV-y\u0259 cavab\u201d veribl\u0259r. Elmi m\u0259rk\u0259zin sayt\u0131nda deyi\u015fm\u0259 \u0259n\u0259n\u0259sini \u0259vv\u0259lki AMEA r\u0259hb\u0259ri Ramiz Mehdiyev yaratd\u0131. M\u00fc\u0259llimin \u00f6z\u00fc gedib, \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri ya\u015fay\u0131r\u2026<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/apa.az\/storage\/news\/upload\/295087355_423567433144233_8481379217431906559_n_1658844406.jpg\" alt=\"\" \/><\/p>\n<p>H\u0259l\u0259 \u201cAMEA-n\u0131n \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 L\u0259nk\u0259ran sakini Kamal K\u0259l\u0259nt\u0259rlinin 100 ya\u015f\u0131n\u0131 qeyd edibl\u0259r\u201d, \u201cXaqani ba\u011f\u0131nda dekorativ bitkil\u0259r \u00f6yr\u0259nilib\u201d kimi x\u0259b\u0259rl\u0259ri demirik.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>AMEA-n\u0131n sayt\u0131nda \u201cAliml\u0259r su v\u0259 karbon qaz\u0131ndan alternativ yanacaq yarad\u0131blar\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 x\u0259b\u0259r\u0259 rast g\u0259lirik. Aha, dey\u0259s\u0259n, Akademiyan\u0131n f\u0259aliyy\u0259tini yax\u015f\u0131 izl\u0259m\u0259mi\u015fik, aliml\u0259rimiz i\u015fl\u0259yirl\u0259r. X\u0259b\u0259r\u0259 t\u0131klayanda m\u0259lum olur ki, \u0130sve\u00e7r\u0259 aliml\u0259ri su, karbon qaz\u0131 v\u0259 G\u00fcn\u0259\u015f i\u015f\u0131\u011f\u0131ndan \u0259ld\u0259 edil\u0259 bil\u0259n alternativ yanacaq yarad\u0131blar. Bizim aliml\u0259rin sayt\u0131 da o x\u0259b\u0259ri payla\u015f\u0131b ki, oxuyub k\u00f6ks \u00f6t\u00fcr\u0259k&#8230;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/apa.az\/storage\/news\/upload\/photo_5404679020588679117_y_1658842980.jpg\" alt=\"\" \/><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u201cAMEA\u201ds\u0131 olmadan elmin zirv\u0259sind\u0259kil\u0259r<\/strong><\/p>\n<p>Elmin v\u0259 elmi k\u0259\u015ffl\u0259rin say\u0131 il\u0259 d\u00fcnyan\u0131 heyr\u0259tl\u0259ndir\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda m\u00f6vcud olan struktur v\u0259 mahiyy\u0259td\u0259 elml\u0259r akademiyalar\u0131 yoxdur.<\/p>\n<p>D\u00fcnya t\u0259cr\u00fcb\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259, elm adamlar\u0131n\u0131n topla\u015fd\u0131\u011f\u0131 m\u0259rk\u0259zl\u0259r daha \u00e7ox universitetl\u0259rd\u0259 v\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini elmi ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259sind\u0259 qurmu\u015f b\u00f6y\u00fck holdinql\u0259rd\u0259 olur.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, Avropa N\u00fcv\u0259 Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 (CERN) d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck enerji fizikas\u0131 laboratoriyas\u0131d\u0131r. 1949-cu ild\u0259n ba\u015flayaraq Avropa fizikl\u0259ri &#8211; Fransadan Raul Dotri, Pyer Oje v\u0259 Lev Kovarski, \u0130taliyadan Edoardo Amaldi, Danimarkadan Nils Bor Avropada t\u0259dqiqatlar \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 bir qurum yarad\u0131lmas\u0131 ideyas\u0131 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edibl\u0259r. Avropa aliml\u0259rini birl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015f CERN t\u0259dqiqatlar\u0131n maliyy\u0259 x\u0259rcl\u0259rini i\u015ftirak\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda b\u00f6l\u00fc\u015fm\u0259li idi. CERN-d\u0259 2500 daimi i\u015f\u00e7i \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, eyni zamanda, 85 \u00f6lk\u0259nin 580 universitet v\u0259 institutundan 8000-\u0259 yax\u0131n fizik v\u0259 m\u00fch\u0259ndis m\u0259rk\u0259zin beyn\u0259lxalq t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rind\u0259 i\u015ftirak edir. CERN-\u0259 \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rin ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 illik v\u0259sait\u0259 g\u0259linc\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, bu, \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u00dcDM-in\u0259 \u0259sas\u0259n hesablan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, CENR\u2014nin b\u00fcdc\u0259si 2008-ci ild\u0259 990 milyon AB\u015e dollar\u0131 olub v\u0259 CERN-d\u0259ki aliml\u0259rin k\u0259\u015ffl\u0259ri is\u0259 \u0259sas\u0259n Nobel m\u00fckafat\u0131 al\u0131b v\u0259 CERN, Avropan\u0131n fizika sah\u0259sind\u0259 AB\u015e v\u0259 Rusiya il\u0259 r\u0259qab\u0259t\u0259 girm\u0259sini t\u0259min edib.<\/p>\n<p>Haz\u0131rda d\u00fcnyada elmi t\u0259dqiqatlar\u0131n apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 dig\u0259r m\u0259rk\u0259zl\u0259r is\u0259 elmi t\u0259dqiqat universitetl\u0259ridir. Bu s\u0131rada AB\u015e-dak\u0131 elmi t\u0259dqiqat universitetl\u0259ri b\u00f6y\u00fck u\u011furlar\u0131 il\u0259 se\u00e7ilir. D\u00fcnyada t\u0259dqiqat universitetl\u0259rinin ilk 15-liyin\u0259 baxsaq, 1861-ci ild\u0259 yarad\u0131lan \u00f6z\u0259l Massa\u00e7usets Texnologiya \u0130nstitutu ilk yerd\u0259 q\u0259rarla\u015f\u0131b. Bu vaxta q\u0259d\u0259r Massa\u00e7usets Texnologiya \u0130nstitutunun m\u0259zunlar\u0131, m\u00fc\u0259lliml\u0259ri v\u0259 ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar\u0131 aras\u0131nda 98 Nobel m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131 olub. Bir maraql\u0131 m\u0259qam da odur ki, Massa\u00e7usets Texnologiya \u0130nstitutunun m\u0259zunlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sis edilmi\u015f \u015firk\u0259tl\u0259rin illik g\u0259liri 1,9 trilyon dollar\u0131 \u00f6t\u00fcb.<\/p>\n<p>Massa\u00e7usets Texnologiya \u0130nstitutu h\u0259m d\u0259 AB\u015e-\u0131n \u0259n g\u00fccl\u00fc n\u00fcv\u0259 elektrik stansiyalar\u0131ndan birin\u0259 ev sahibliyi edir.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat universitetl\u0259rinin reytinq c\u0259dv\u0259lind\u0259 ikinci yerd\u0259 d\u00f6vl\u0259t ara\u015fd\u0131rma universiteti olan Los-Ancelesd\u0259ki Kaliforniya Universitetidir. Bu c\u00fcr siyah\u0131 davam edir v\u0259 AB\u015e-da elml\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn konkret ara\u015fd\u0131rma m\u0259rk\u0259zl\u0259ri, laboratoriyalar v\u0259 muzeyl\u0259r universitetl\u0259rin tabeliyind\u0259dir. Eyni zamanda, AB\u015e-da n\u0259h\u0259ng \u015firk\u0259tl\u0259rin m\u00fcvafiq qaydada b\u00f6y\u00fck h\u0259cmd\u0259 qonorar \u00f6d\u0259m\u0259kl\u0259 t\u0259dqiqat universitetl\u0259rinin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n yararland\u0131\u011f\u0131, habel\u0259 \u015firk\u0259tl\u0259rin n\u0259zdind\u0259 bel\u0259 t\u0259dqiqat m\u0259rk\u0259zl\u0259ri yaratd\u0131\u011f\u0131 da b\u0259llidir. M\u0259s\u0259l\u0259n, bu g\u00fcn AB\u015e-da elektrikli avtomobill\u0259rl\u0259 avtomobil s\u0259nayesind\u0259 \u00e7evrili\u015f\u0259 imza atan \u201cTesla\u201dn\u0131 yaradan, kosmosa turist s\u0259f\u0259rl\u0259rini realla\u015fd\u0131rmaq imkan\u0131 yaradan \u0130lon Mask\u0131n u\u011furlar\u0131nda yaratd\u0131\u011f\u0131 ara\u015fd\u0131rma m\u0259rk\u0259zi d\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131b.<\/p>\n<p><strong>Yapon m\u00f6c\u00fcz\u0259sinin bazas\u0131<\/strong><\/p>\n<p>Yaponiyan\u0131n inki\u015faf\u0131nda ancaq \u00f6z\u00fcn\u0259 m\u0259xsus olan elmi-texniki strategiyas\u0131 h\u0259lledici rol oynay\u0131b. Bir qayda olaraq bel\u0259 strategiyalar elm tutumluqlular\u0131 v\u0259 innovasiyaya s\u00f6yk\u0259nm\u0259l\u0259ri il\u0259 f\u0259rql\u0259nirl\u0259r. Yaponiyada t\u0259dqiqatlar\u0131 h\u0259m d\u00f6vl\u0259t institutlar\u0131, h\u0259m d\u0259 \u00f6z\u0259l m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin n\u0259zdind\u0259ki ixtisasla\u015fm\u0131\u015f t\u0259dqiqat m\u0259rk\u0259zl\u0259ri maliyy\u0259l\u0259\u015fdirir. Yaponiyada t\u0259dqiqat m\u0259rk\u0259zl\u0259rinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti d\u0259 daha \u00e7ox \u015firk\u0259tl\u0259rd\u0259dir. Yaponiya s\u0259naye m\u00fc\u0259ssis\u0259si universitetl\u0259rl\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 t\u0259dqiqatlar aparmaq v\u0259 kadrlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn daha m\u00fcnbit m\u0259kanlar say\u0131l\u0131r. X\u00fcsus\u0259n 1980-ci ill\u0259rd\u0259 \u00f6z\u0259l \u015firk\u0259tl\u0259r universitetl\u0259ri \u0259n yax\u015f\u0131 qiym\u0259tl\u0259rl\u0259 bitir\u0259n m\u0259zunlar\u0131 c\u0259lb ed\u0259r\u0259k elmi-t\u0259dqiqat potensiallar\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndiribl\u0259r. \u015eirk\u0259tl\u0259rin n\u0259zdind\u0259ki t\u0259dqiqat m\u0259rk\u0259zl\u0259ri h\u0259m d\u0259 geni\u015f \u0259laq\u0259l\u0259r \u015f\u0259b\u0259k\u0259sin\u0259 malikdir. Bu aliml\u0259r vasit\u0259sil\u0259 Yaponiya \u015firk\u0259tl\u0259ri AB\u015e v\u0259 Avropa da daxil olmaqla, xarici universitetl\u0259rl\u0259 d\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edirl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>T\u00fcrkiy\u0259 n\u00fcmun\u0259si<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 d\u0259 AMEA tipli qurum yoxdur. Bu \u00f6lk\u0259d\u0259 T\u00dcB\u0130TAK (T\u00fcrkiy\u0259 Elm v\u0259 Texnoloji Ara\u015fd\u0131rma T\u0259\u015fkilat\u0131), TENMAK v\u0259 ASELSAN kimi \u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011frultmu\u015f elmi t\u0259\u015fkilatlar, ara\u015fd\u0131rma m\u0259rk\u0259zl\u0259ri var.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1963-c\u00fc ild\u0259 yarad\u0131lan v\u0259 Elm, S\u0259naye v\u0259 Texnologiya Nazirliyinin n\u0259zdind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n T\u00dcB\u0130TAK-\u0131n m\u0259qs\u0259di \u00f6lk\u0259d\u0259 elm v\u0259 texnologiyan\u0131 t\u0259\u015fviq etm\u0259k, populyarla\u015fd\u0131rmaqd\u0131r. X\u00fcsus\u0259n orta m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 t\u0259\u015fkil edil\u0259n T\u00dcB\u0130TAK elm yarmarkalar\u0131 il\u0259 m\u0259\u015fhurla\u015f\u0131b.<\/p>\n<p>TENMAK (T\u00fcrkiy\u0259 Enerji, N\u00fcv\u0259 v\u0259 M\u0259d\u0259n Ara\u015fd\u0131rma T\u0259\u015fkilat\u0131) 1956-c\u0131 ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 Atom Enerji T\u0259\u015fkilat\u0131 ad\u0131 alt\u0131nda yarad\u0131l\u0131b, 28 mart 2020-ci ild\u0259 ad\u0131 d\u0259yi\u015fdirilib v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 Enerji v\u0259 T\u0259bii S\u0259rv\u0259tl\u0259r Nazirliyinin t\u0259rkibind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. TENMAK-a T\u00fcrkiy\u0259 Atom Enerji T\u0259\u015fkilat\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 Milli Bor Ara\u015fd\u0131rma \u0130nstitutu v\u0259 Nadir Torpaq Ara\u015fd\u0131rma \u0130nstitutu da birl\u0259\u015fdirilib.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rini G\u00fccl\u0259ndirm\u0259 D\u0259rn\u0259yin\u0259 ba\u011fl\u0131 olaraq 1975-ci ild\u0259 qurulan ASELSAN (H\u0259rbi Silah v\u0259 Elektron S\u0259naye) bu g\u00fcn T\u00fcrkiy\u0259nin \u0259n g\u00fccl\u00fc elmi ara\u015fd\u0131rma m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259n biridir, 6 min \u0259m\u0259kda\u015f \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. ASELSAN haz\u0131rda T\u00fcrkiy\u0259 Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn rabit\u0259 v\u0259 informasiya texnologiyalar\u0131, pilotsuz sisteml\u0259r, quru v\u0259 d\u0259niz silah sisteml\u0259ri, hava h\u00fccumundan m\u00fcdafi\u0259 sisteml\u0259ri kimi bir \u00e7ox silahlar v\u0259 sisteml\u0259r istehsal ed\u0259n texnologiyaya sahibdir. ASELSAN-\u0131n m\u0259hsullar\u0131ndan Az\u0259rbaycan da daxil olmaqla, d\u00fcnyan\u0131n 70 \u00f6lk\u0259sinin ordular\u0131nda geni\u015f istifad\u0259 olunur. T\u0259kc\u0259 onu dem\u0259k kifay\u0259tdir ki, 2020-ci ild\u0259 ASELSAN-n\u0131n ixrac etdiyi m\u0259hsullar\u0131n d\u0259y\u0259ri 446 milyon dollar olub.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 Elml\u0259r Akademiyas\u0131 adl\u0131 publik h\u00fcquqi \u015f\u0259xs olan qurum is\u0259 1993-c\u00fc ild\u0259 yarad\u0131l\u0131b, c\u0259mi 205 \u00fczv\u00fc var. Bu qurum daha \u00e7ox aliml\u0259rin h\u0259mkarlar ittifaq\u0131 funksiyas\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetirir. B\u00fcdc\u0259si is\u0259 2020-ci ild\u0259 18 milyon 551 min lir\u0259 olub.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bundan ba\u015fqa, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 T\u00fcrk Dil Qurumu, T\u00fcrk D\u0259niz Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 M\u0259rk\u0259zi, Atat\u00fcrk Ba\u011f\u00e7a M\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259ri M\u0259rk\u0259zi Ara\u015fd\u0131rma \u0130nstitutu, K\u0259nd T\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 \u0130qtisadi Ara\u015fd\u0131rmalar \u0130nstitutu, \u0130ctimai-\u0130qtisadi Siyasi Ara\u015fd\u0131rmalar D\u0259rn\u0259yi, T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 D\u0259rn\u0259yi, T\u00fcrkiy\u0259 Elmi v\u0259 Texniki Ara\u015fd\u0131rma T\u0259\u015fkilat\u0131, Beyn\u0259lxalq Siyasi Ara\u015fd\u0131rmalar D\u0259rn\u0259yi, YETAM (Hacettepe Universitetinin Yeni v\u0259 T\u0259miz Enerji Ara\u015fd\u0131rma M\u0259rk\u0259zi) kimi elmi t\u0259\u015fkilatlar var. Bu t\u0259\u015fkilatlar is\u0259 m\u00fcxt\u0259lif nazirlikl\u0259r\u0259 v\u0259 ya fondlara tabedir. Onlar\u0131n maliyy\u0259l\u0259\u015fm\u0259si is\u0259 daha \u00e7ox satd\u0131qlar\u0131 patentl\u0259rd\u0259n, \u00f6z\u00fcn\u00fc maliyy\u0259l\u0259\u015fdirm\u0259 v\u0259 fondlardan al\u0131nan ian\u0259l\u0259rd\u0259n formala\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>Bununla b\u0259rab\u0259r, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 elmi ara\u015fd\u0131rmalarda t\u0259dqiqat universitetl\u0259ri x\u00fcsusi yer tutur. M\u0259s\u0259l\u0259n, 2021-ci ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 Ali T\u0259hsil \u015euras\u0131 \u0259n yax\u015f\u0131 t\u0259dqiqat universitetl\u0259ri s\u0131ras\u0131nda Ortado\u011fu Texniki Universiteti, \u0130stanbul Texniki Universiteti, Bo\u011fazi\u00e7i Universitetini qeyd edib. Yax\u015f\u0131lar s\u0131ras\u0131nda \u0130zmir Ali Texnoloji \u0130nstitutu, Y\u0131ld\u0131z Texnik Universiteti, Ankara Universiteti, \u0130stanbul Universiteti, \u018frciy\u0259s Universiteti, Hacettepe Universiteti, G\u0259bz\u0259 Texnik Universiteti, Ege Universiteti, \u0130stanbul Universiteti-C\u0259rrahpa\u015fa, orta s\u0259viyy\u0259li t\u0259dqiqat universitetl\u0259ri s\u0131ras\u0131nda is\u0259 M\u0259rm\u0259r\u0259 Universiteti, Uluda\u011f Universiteti, Dokuz Eyl\u00fcl Universiteti, Atat\u00fcrk Universiteti, Qazi Universiteti, Qarad\u0259niz Texnik Universiteti, \u00c7ukurova, Universiteti, F\u0131rat Universiteti yer al\u0131b. Elmi t\u0259dqiqatlar s\u0131ras\u0131nda f\u0259rql\u0259n\u0259n d\u0259rn\u0259kl\u0259r s\u0131ras\u0131nda is\u0259 Bilkent, Sabanc\u0131 v\u0259 Ko\u00e7 d\u0259rn\u0259kl\u0259ri yer al\u0131b. Sabanc\u0131 D\u0259rn\u0259yi v\u0259 Ko\u00e7 D\u0259rn\u0259yinin bu s\u0131rada yer almas\u0131 da t\u0259sad\u00fcfi deyil. \u0130nki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi, T\u00fcrkiy\u0259nin apar\u0131c\u0131 \u015firk\u0259tl\u0259ri s\u0131ras\u0131nda yer alan bel\u0259 \u015firk\u0259tl\u0259r d\u0259 istehsal v\u0259 biznesl\u0259rinin u\u011furlu inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259hz bel\u0259 t\u0259dqiqat m\u0259rk\u0259zl\u0259rin\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirir, bu t\u0259dqiqatlar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259 daha keyfiyy\u0259tli v\u0259 m\u00fcasir t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 cavab ver\u0259n m\u0259hsul istehsal\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. \u018fslind\u0259 elmi m\u0259rk\u0259zl\u0259rin, t\u0259dqiqat universitetl\u0259rinin \u0259sas m\u0259qs\u0259di d\u0259 budur.<\/p>\n<p>V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259miz\u0259 b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259 vermi\u015f \u201cBayraktar TB-2\u201d silahl\u0131 pilotsuz u\u00e7u\u015f aparat\u0131 da m\u0259hz \u201cBaykar\u201d \u015firk\u0259tinin m\u00fcvafiq ara\u015fd\u0131rma m\u0259rk\u0259zind\u0259 komanda \u015f\u0259klind\u0259 birg\u0259 t\u0259dqiqatlar aparan g\u0259nc m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin, aliml\u0259rin m\u0259hsuludur. A\u011f\u0131r \u201cAk\u0131nc\u0131\u201d silahl\u0131 pilotsuz u\u00e7u\u015f aparat\u0131n\u0131 da haz\u0131rlayaraq t\u0259qdim ed\u0259n \u201cBaykar\u201d ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar\u0131n haz\u0131rda \u0259sas h\u0259d\u0259fl\u0259ri b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin, n\u00fcfuzlu ara\u015fd\u0131rma m\u0259rk\u0259zl\u0259rinin haz\u0131rlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 pilotsuz d\u00f6y\u00fc\u015f t\u0259yyar\u0259l\u0259ridir.<\/p>\n<p>T\u00fcrk aliml\u0259rin u\u011furlar\u0131ndan s\u00f6z d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fk\u0259n, bu g\u00fcn koronavirus pandemiyas\u0131 il\u0259 \u00fczl\u0259\u015f\u0259n d\u00fcnyada ad\u0131ndan s\u00f6z etdir\u0259nl\u0259r d\u0259 Almaniyada ya\u015fayan t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 aliml\u0259r U\u011fur \u015eahin v\u0259 \u00d6zl\u0259m T\u00fcr\u0259ci kimi &#8220;BioNTech&#8221; biotexnologiya \u015firk\u0259tinin qurucular\u0131 oldu. AB\u015e-da \u201cModerna\u201d vaksinin yarad\u0131lmas\u0131 tarixin\u0259 n\u0259z\u0259r salsaq, yen\u0259 d\u0259 m\u00fcst\u0259qil ara\u015fd\u0131rma m\u0259rk\u0259zi v\u0259 onun qurucusu diqq\u0259timizi \u00e7\u0259kir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bu da faktlarla \u201cAMEA-s\u0131 olmayanlar\u201d\u0131n u\u011furlar\u0131 v\u0259 elmd\u0259n qazand\u0131\u011f\u0131 pullar\u2026<\/p>\n<p><strong>Rusiya t\u0259cr\u00fcb\u0259si<\/strong><\/p>\n<p>Bizim kimi sovetl\u0259rd\u0259n qalm\u0131\u015f AMEA miras\u0131n\u0131 qoruyub saxlayan Rusiyada h\u00f6kum\u0259t 2013-c\u00fc ild\u0259n Rusiya Elml\u0259r Akademiyas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir s\u0131ra add\u0131mlar at\u0131b. Rusiya Elml\u0259r Akademiyas\u0131nda strukturu saxlamaqla apar\u0131lan islahatlar\u0131n effektiv olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 is\u0259 el\u0259 Rusiya Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n prezidenti Aleksandr Sergeyev 2019-cu ild\u0259ki m\u00fcsahib\u0259sind\u0259 etiraf edib. Apar\u0131lan islahatlardan 6 il sonra Elml\u0259r Akademiyas\u0131 \u00fczvl\u0259ri aras\u0131nda ke\u00e7irilmi\u015f sor\u011fuda r\u0259yi soru\u015fulanlar\u0131n 64 faizi son 6 ild\u0259 Rusiyada elmin v\u0259ziyy\u0259tinin pisl\u0259\u015fdiyini bildirib. Bunun \u00f6z\u00fc d\u0259 bel\u0259 strukturlarda kosmetik islahatlar\u0131n effektiv n\u0259tic\u0259 verm\u0259y\u0259c\u0259yini bir daha t\u0259sdiql\u0259yir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>AMEA olmadan olarm\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>\u0130nki\u015faf\u0131n indiki m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 elmsiz m\u00fcmk\u00fcn olmayacaq. Bu, birm\u0259nal\u0131d\u0131r. Lak\u0131n haz\u0131rk\u0131 struktur v\u0259 i\u015f prinsipi il\u0259 m\u00f6vcud olan AMEA v\u0259 yaxud da d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259ki elmi-t\u0259dqiqat m\u0259rk\u0259zl\u0259rini d\u00f6vl\u0259t b\u00fcdc\u0259si hesab\u0131na saxlay\u0131b, \u201cbizim d\u0259 elm m\u0259rk\u0259zl\u0259rimiz var\u201d dem\u0259k \u00f6z\u00fcn\u00fc aldatmaqdan ba\u015fqa bir \u015fey deyil.<\/p>\n<p>Elm \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131na \u00f6z t\u00f6hf\u0259sini ver\u0259 bilmirs\u0259, he\u00e7 bir s\u0259m\u0259r\u0259li proses yaratm\u0131rsa, humanitar elm sah\u0259l\u0259ri c\u0259miyy\u0259td\u0259ki prosesl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 ciddi t\u0259dqiqatlar aparm\u0131rsa, bu t\u0259sisatlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 yaln\u0131z i\u015f yerl\u0259rinin saxlan\u0131lmas\u0131 funksiyas\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p>Menecment\u0259 \u00fcnvanlanmayan, \u00e7evik v\u0259 innovativ idar\u0259etm\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn konsepsiyalar, h\u0259ll\u0259r t\u0259klif etm\u0259y\u0259n elmi ara\u015fd\u0131rma haz\u0131rk\u0131 d\u00fcnyada aktual deyil. He\u00e7 bir maliyy\u0259 planlamas\u0131 aparan menecer, d\u00f6vl\u0259t institutu art\u0131q yaln\u0131z i\u015f yeri olsun dey\u0259 geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan sah\u0259y\u0259 investisiya etmir v\u0259 bu tamamil\u0259 haql\u0131 q\u0259rard\u0131r.<\/p>\n<p>AMEA haz\u0131rda n\u0259inki \u00f6z\u00fcn\u00fcn strukturu v\u0259 istismar m\u00fcdd\u0259ti bitmi\u015f texniki avadanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259, h\u0259m d\u0259 kadr potensial\u0131 v\u0259 b\u00fcrokratik \u0259ng\u0259ll\u0259ri il\u0259 he\u00e7 bir halda innovativ inki\u015faf \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli m\u00fchit deyil. Bekar\u00e7\u0131l\u0131qdan yaranan intriqalar, s\u00fcni, b\u00fcrokratik \u0259ng\u0259ll\u0259r orda potensial\u0131 olan, g\u0259nc v\u0259 perspektivli aliml\u0259ri d\u0259 h\u0259v\u0259sd\u0259n sal\u0131r. Onlar tezlikl\u0259 ya alternativ i\u015f yerl\u0259ri axtar\u0131b elmd\u0259n uzaqla\u015f\u0131r, ya da h\u0259v\u0259ssiz halda i\u015f\u0259 g\u0259lib ged\u0259n n\u00f6vb\u0259ti bir AMEA \u0259m\u0259kda\u015f\u0131na \u00e7evrilirl\u0259r.<\/p>\n<p>\u00c7\u0131x\u0131\u015f yolu Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn kadr potensial\u0131, iqtisadi, siyasi v\u0259 humanitar y\u00f6n\u00fcmd\u0259 prioritet olan sah\u0259l\u0259rd\u0259 inki\u015faf\u0131 t\u0259min ed\u0259n yeni publik h\u00fcquqi \u015f\u0259xsl\u0259r yaratmaq, yaxud da universitetl\u0259rd\u0259 daha dinamik elmi m\u0259rk\u0259zl\u0259r qurmaqd\u0131r. V\u0259 m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259, \u00e7ox t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bir \u00e7ox sah\u0259d\u0259 oldu\u011fu kimi elmd\u0259 d\u0259 b\u00fct\u00fcn sfera v\u0259 sah\u0259l\u0259ri \u00f6yr\u0259nm\u0259y\u0259, ara\u015fd\u0131rma\u011fa c\u0259hd etm\u0259k, amma n\u0259tic\u0259d\u0259 he\u00e7 n\u0259y\u0259 nail olmamaqdan qa\u00e7maqd\u0131r. D\u00fcnyada el\u0259 bir \u00f6lk\u0259 yoxdur ki, o elmin b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rind\u0259 favorit olsun. D\u00fcnyan\u0131n he\u00e7 bir \u00f6lk\u0259sind\u0259 bel\u0259 n\u0259tic\u0259 yoxdur. Biz daha real v\u0259 konseptual d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 il\u0259 iqtisadiyyat\u0131m\u0131za, siyasi v\u0259 regional inki\u015faf\u0131m\u0131za laz\u0131m olan elmi t\u0259dqiqatlara, elm sah\u0259l\u0259rin\u0259 daha \u00e7ox investisiya etm\u0259liyik. H\u0259l\u0259 d\u0259 maraql\u0131d\u0131r ki, AMEA-n\u0131n Biologiya \u0130nstitutu niy\u0259 Afrika tropik bitkil\u0259rinin xass\u0259 v\u0259 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini ara\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn elmi i\u015f\u00e7iy\u0259 maa\u015f verm\u0259lidir, elmi t\u0259dqiqat aparmal\u0131d\u0131r? M\u0259g\u0259r biz iqlimimiz\u0259 uy\u011fun bitkil\u0259rin yeti\u015fdirilm\u0259si, m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131, seleksiya imkanlar\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131r\u0131b bitirdik ki, Afrikaya ke\u00e7mi\u015fik? V\u0259 yaxud da AMEA Afrikaya ne\u00e7\u0259 bel\u0259 elmi ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259sini sata bilib?<\/p>\n<p>H\u0259d\u0259f \u00f6lk\u0259mizd\u0259 \u0259n\u0259n\u0259si, \u0259sas\u0131 olmayan, yax\u0131n v\u0259 uzaq h\u0259d\u0259fl\u0259rd\u0259 biz\u0259 he\u00e7 bir halda g\u0259r\u0259kli olmayacaq, h\u0259tta \u00e7oxu tarix\u0259 qovu\u015fmu\u015f sah\u0259l\u0259rd\u0259 bel\u0259 elm bilicisi olmaq deyil. H\u0259d\u0259f &#8211; modernl\u0259\u015fm\u0259k, innovativl\u0259\u015fm\u0259k, \u00f6lk\u0259y\u0259 laz\u0131m olan v\u0259 iqtisadi inki\u015fafa k\u00f6m\u0259k ed\u0259 bil\u0259c\u0259k elm sah\u0259l\u0259rin\u0259 investisiya etm\u0259k, elmi m\u0259rk\u0259zl\u0259ri i\u015fl\u0259k struktura \u00e7evirm\u0259k olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>M\u0259nb\u0259: APA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Son 6 ayda d\u00fcnya JWST &#8211; Ceyms Webb kosmik teleskopu il\u0259 ba\u011fl\u0131 dan\u0131\u015f\u0131r. H\u0259r g\u00fcn elmi m\u0259rk\u0259zl\u0259rin saytlar\u0131nda,<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":21894,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[36,19],"tags":[],"class_list":["post-21893","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-manset","category-siyast"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21893","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=21893"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21893\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21895,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21893\/revisions\/21895"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/21894"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=21893"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=21893"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rubin.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=21893"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}